Galeria Malarstwa Polskiego 1800-1945 pochodzi w większości ze zbiorów przedwojennego Muzeum Śląskiego, gromadzonych w latach 1927-1939 przez ówczesnego dyrektora dr. Tadeusza Dobrowolskiego. Obrazy kupowano w antykwariatach Krakowa, Warszawy, Lwowa, na krajowych wystawach sztuki, od prywatnych właścicieli oraz bezpośrednio od artystów a także w galeriach zagranicznych – w Paryżu i Wiedniu. Kolekcja była tymczasowo w salach Urzędu Wojewódzkiego i miała być przeniesiona w 1940 roku do nowo wznoszonego gmachu. Plany te zniweczył wybuch wojny. Budynek muzealny, jeden z najbardziej nowoczesnych w Europie, symbol kultury polskiej na Śląsku, został przez Niemców doszczętnie zniszczony i rozebrany, a część zbiorów umieszczono w Landesmuseum w Bytomiu. Wskutek braku odpowiedniego zabezpieczenia, ze zbioru liczącego przed wojną 280 obrazów zaginęło ponad 100 obiektów. Muzeum Śląskie w Katowicach przestało istnieć.

Po wojnie kolekcja malarstwa znajdowała się nadal w Bytomiu, ale już pod fachową opieką w Muzeum Śląskim, przemianowanym w 1950 roku na Górnośląskie. Kiedy w 1984 roku wznowiło działalność, wrócił również do Katowic po blisko 50 latach, przedwojenny zbiór malarstwa. W latach 1985-2009 dokonano wielu cennych zakupów uzupełniających, pozyskując do kolekcji ważne dzieła znanych polskich artystów.

Galeria malarstwa obejmuje najważniejsze zjawiska i kierunki w sztuce polskiej, począwszy od klasycyzmu, realizmu, poprzez romantyzm, sztukę Młodej Polski, symbolizm, secesję, impresjonizm aż po malarstwo okresu międzywojennego.

Pod względem tematyki dominują portrety, na których malarze uwiecznili postacie historyczne, znane osobistości, artystów, członków rodziny, wizerunki dzieci a także portrety zbiorowe i autoportrety. Liczne są krajobrazy, sceny rodzajowe, symboliczne i alegoryczne, pojawiają się przedstawienia wnętrz i martwych natur.
Większość obrazów eksponowanych w galerii zalicza się do największych osiągnięć sztuki polskiej a przykładem mogą być takie dzieła, jak: „Błękitny chłopiec” i „Amazonka” Piotra Michałowskiego, portrety Henryka Rodakowskiego i Jana Matejki, obrazy Józefa Chełmońskiego, słynna „Żydówka z cytrynami” Aleksandra Gierymskiego, „Sulamitka” Maurycego Gottlieba i „Lato” Aleksandra Kotsisa, obrazy przedstawicieli Młodej Polski: Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, symbolisty Jacka Malczewskiego, Leona Wyczółkowskiego oraz impresjonistów: Józefa Pankiewicza, Władysława Podkowińskiego, pejzaże Jana Stanisławskiego i portrety Olgi Boznańskiej.

Mimo poważnych strat wojennych jest to zbiór niezwykle cenny, znany i liczący się w kraju, obejmujący dzieła o wysokich walorach artystycznych, reprodukowane w licznych albumach, podręcznikach i katalogach wystaw oraz eksponowane na wszystkich ważniejszych wystawach w Polsce i na prezentacjach sztuki polskiej za granicą.
Kurator wystawy: Katarzyna Jarmuł