„Górny Śląsk w ogniu”. Czas powstań śląskich
Wystawa przybliża historię Śląska w okresie powrotu po latach nieobecności do państwa polskiego. Zakończenie I wojny światowej umożliwiło starania odrodzonej Polski o włączenie w jej granice części Górnego Śląska zamieszkałej przez większość polską.
Rozczarowanie decyzją powołania Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej złożona spowodowało z jednej strony wzmożenie niemieckich akcji antypolskich, represji administracyjnych i wprowadzenie stanu wyjątkowego, a z drugiej radykalizację części polskiego ruchu narodowego, która rozwiązanie widziała w akcji zbrojnej. Strzały, jakie w sierpniu 1919 roku oddział Grenzschutzu oddał do protestujących górników w Mysłowicach, stały się bezpośrednią przyczyną I powstania śląskiego. Wybuchło ono w zasadzie spontanicznie – bez wielkich przygotowań i planu i objęło niewielką cześć Górnośląskiego Obszaru Plebiscytowego.
Mimo klęski powstanie pokazało wolę walki i siłę ludności polskiej. Rozpoczęto przygotowania do plebiscytu. Na czele Polskiego Komitetu Plebiscytowego z siedzibą w Bytomiu stanął Wojciech Korfanty, a komitetem niemieckim kierował Kurt Urbanek. Rozpoczęła się ostra walka propagandowa. Napięcie rosło, by doprowadzić do serii wystąpień antypolskich i antyfrancuskich, ataków na polskie komitety plebiscytowe i wreszcie do zamordowania lekarza Andrzeja Mielęckiego, gdy ten udzielał pomocy rannym po starciach na katowickim rynku.
W sierpniu 1920 roku wybuchło II powstanie śląskie. Jego głównym celem było zmuszenie aliantów do rozwiązania znienawidzonej Sipo i powołanie w jej miejsce Policji Górnego Śląska. Po tygodniu walk obejmujących znaczną część obszaru plebiscytowego postulaty polskie zostały spełnione i powstanie zakończono.
Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 roku: za Polską głosowało
40,3%, a za Niemcami 59,4% uprawnionych. Na wieść o przygotowanym przez Komisję
Międzysojuszniczą projekcie podziału obszaru plebiscytowego nieproporcjonalnym
do liczby uzyskanych głosów, 3 maja 1921 roku wybuchło III powstanie śląskie.
Jego dyktatorem ogłosił się Wojciech Korfanty, który traktował je jako środek
nacisku i argument w rokowaniach dyplomatycznych. Powstanie w niczym nie
przypominało poprzednich zrywów. Zarówno Polacy, jak i Niemcy zmobilizowali po
kilkanaście tysięcy nieźle uzbrojonych żołnierzy – mieszkańców Górnego Śląska
wspomaganych przez ochotników z Polski i Niemiec, a toczone ze zmiennym
szczęściem walki objęły większość terenu plebiscytowego. Pod koniec maja
rozpoczęto rokowania, a w końcu czerwca i początku lipca wycofano wojska
powstańcze i niemiecki Selbschutz. Rada Ambasadorów podjęła prace nad nowym
projektem podziału Górnego Śląska, w wyniku którego Polska otrzymała 29%, a
Niemcy 71% obszaru plebiscytowego. Ostateczne przejęcie przyznanych terenów
nastąpiło w czerwcu 1922 roku, gdy wkroczyło tu wojsko polskie i w lipcu, gdy
uroczyście podpisano akt łączący części Górnego Śląska z Polską.
