Zbiory - Muzeum Śląskie

Centrum Scenografii Polskiej zajmuje się dokumentacją najwybitniejszych dokonań w dziedzinie scenografii teatralnej i filmowej. Od roku 1986 zgromadziło w swoich kolekcjach ponad 10.000 autorskich projektów scenograficznych, rysunków, lalek, makiet, kostiumów, obrazów, a swoje prace przekazało do zbiorów CSP 121 artystów. Poza dziełami manualnymi wybitnych polskich scenografów, kompletowana jest dokumentacja teatralna w postaci programów, plakatów, afiszy, druków, korespondencji, rękopisów i innych pamiątek, związanych z powstawaniem i realizacją spektakli. Kolekcję uzupełniają fotosy z wystawień scenicznych oraz recenzje i artykuły, nawiązujące do prezentowanych w zbiorach CSP muzealiów.

Najliczniejszą grupę prac w naszych zbiorach stanowią projekty dekoracji, kostiumów, lalek i rekwizytów. Na szczególną uwagę zasługują kolekcje dzieł takich artystów, jak Otto Axer, Władysław Daszewski, Zofiia Wierchowicz, Andrzej Kreutz Majewski czy Lidia i Jerzy Skarżyńscy. Prace te, pochodzące z najsłynniejszych inscenizacji, są fundamentalne nie tylko dla historii samej scenografii, ale także całej polskiej sceny teatralnej. Młodsze pokolenie twórców, wyznaczających współczesne kierunki rozwoju scenografii, reprezentują w naszych zbiorach artyści tej miary, jak Zofia de Ines, Małgorzata Słoniowska, Barbara Hanicka czy Jadwiga Mydlarska-Kowal. Wśród zgromadzonych muzeliów znajdują sie także prace twórców teatru autorskiego – Tadeusza Kantora i Józefa Szajny, a także unikatowe projekty Jerzego Gurawskiego do inscenizacji spektakli Jerzego Grotowskiego, jednego z najwybitniejszych reformatorów powszechnie przyjętej konwencji teatru iluzjonistycznego.
Zgromadzone w zbiorach CSP projekty reprezentują różne nurty myślenia o kształcie przestrzeni scenicznej, odzwierciedlają także współczesne artystom prądy artystyczne.
W kolekcji znajdują się zarówno nawiązujące do polskiego folkloru prace Adama Kiliana, Andrzeja Stopki czy Zenobiusza Strzeleckiego, jak również surrealistyczne projekty Wiesława Langego czy abstrakcjonisty Piotra Potworowskiego.
Zbiory CSP obejmują prace powstałe po 1945 roku, a skupione w nich projekty odzwierciedlają rozwój polskiej scenografii od okresu powojennego do czasów współczesnych, reprezentując najdonioślejsze dokonania współczesnego teatru.

Kolekcję projektów w zbiorach CSP uzupełniają kostiumy i nakrycia głowy. Kostium to jeden z najważniejszych elementów każdego spektaklu, istotna część przestrzeni scenicznej.  Nawet jego pozorny brak – nagość, stanowi znaczący sygnał dla widza. Od kostiumu zaczynamy poznawać bohatera na scenie, on jest pierwszą wizytówką postaci. Od jego wyrazu zależna jest forma kreacji aktorskiej, narzuca widzowi interpretację charakteru postaci, czasem działa w opozycji do odtwarzanej roli, stając się swoistym antagonistą. Możliwości jakie stwarza scenografowi, a następnie reżyserowi i aktorowi, są praktycznie nieograniczone. Zgromadzone w CSP kostiumy reprezentują zarówno tendencję w scenografii do projektowania w oparciu o syntezę formy, jak i na zasadach jej stylizacji. Najliczniejszą grupę stanowią prace zrealizowane zgodnie z ideą projektów Zofii Wierchowicz i Andrzeja Kreutza Majewskiego. Kostiumy Zofii Wierchowicz to fantazyjne, rzeźbiarsko traktowane stroje, w których materia tkaniny jest dodatkowo fakturowana za pomocą warstwowo nakładanych farb, uzupełnianych licznymi aplikacjami.  Prace Andrzeja Kreutza Majewskiego cechuje ekspresywność, operowanie językiem symboli, odwoływanie się do motywów ponadkulturowych Na uwagę zasługują także kostiumy Adama Kiliana inspirowane strojami ludowymi, swoją formą i kolorystyką nawiązujące do malarstwa na szkle, a także impresjonistyczne prace Otto Axera.
Posiadane w zbiorach kostiumy pochodzą nie tylko ze spektakli dramatycznych, ale także operowych i baletowych, co pozwala na uchwycenie zależności pomiędzy ich formą a funkcją sceniczną.

Kolejną grupę prac zgromadzonych w Centrum Scenografii Polskiej stanowią lalki i kukły.
Najliczniej reprezentowane są dzieła zrealizowane według projektów i pod nadzorem artystycznym Jerzego Zitzmana. Był to twórca wszechstronny - jako scenograf teatralny wprowadził do spektakli lalkowych elementy surrealistyczne, operując zaskakującymi zestawieniami form i motywów. Wielokrotnie nie ograniczał się tylko do projektowania dekoracji i lalek, ale sam był reżyserem swoich dzieł. Praca przy filmach animowanych pozwoliła mu na dalsze przetworzenie wątków poruszanych w teatrze, dając jednak nowe możliwości warsztatowe, czego koronnym przykładem są projekty do filmu Nić, będącego plastycznym i warsztatowym podsumowaniem jego twórczości filmowej. Szczególne miejsca w zbiorach zajmują kukły Józefa Szajny ze spektaklu Ślady , wpisującego się w autorski typ narracji artysty, opisującej współczesny świat porażony doświadczeniem holocaustu i totalitaryzmu. Na uwagę zasługują także kukły ze spektakli Janusza Wiśniewskiego, twórcy teatru autorskiego, opartego przede wszystkim na wizji plastycznej. W swoich niezwykłych realizacjach artysta łączył formy awangardowe z poetyką teatru jarmarcznego, kabaretu i cyrku. Kolekcję lalek uzupełniają prace Ali Bunscha, uważanego za twórcę polskiego typu lalki, o prostym, zgeometryzowanym kształcie oraz Mikołaja Maleszy, którego dzieła z kolei charakteryzuje karykatura i deformacja. W zbiorach znajdują się także złożone w depozycie manekiny Krystiana Lupy i kukły Jadwigi Mydlarskiej – Kowal. Ponadto, gromadzone projekty lalek i dekoracji do spektakli lalkowych, pozwalają porównać zamysł scenografa, istniejący jedynie na papierze, z jego gotową realizacją, przeznaczoną do gry na scenie teatralnej.

Unikatową cześć zbiorów Centrum Scenografii Polskiej tworzą obrazy namalowane przez czołowych polskich scenografów. Dzieła te sygnalizują najważniejszą cechę polskiej scenografii, jaką jest jej malarski rodowód. Wielość plastycznych kierunków, zaistniałych w 2 połowie XIX wieku, znalazła swój oddźwięk w ówczesnej plastyce teatralnej. W dziełach współczesnych scenografów nadal można zaobserwować zależność pomiędzy twórczością teatralną a malarską.
W zbiorach CSP znajdują się obrazy Zofii Wierchowicz, Otto Axera, Andrzeja Kreutza Majewskiego, Wiesława Langego i Józefa Szajny. Prace te nawiązują do tak zróżnicowanych kierunków artystycznych, jak  impresjonizm, kubizm, ekspresjonizm, surrealizm; łączy je jednak istnienie motywów i form, obecnych zarówno na płótnach, jak i w projektach poszczególnych twórców.
Obrazy, w zderzeniu z pracami scenograficznymi artystów, odkrywają mechanizmy wpływające na plastyczny kształt przestawienia, ujawniają zawiłości warsztatu scenografów realizujących się w malarstwie, a także malarzy, działających jednocześnie w teatrze. Malarskie prace czołowych scenografów polskich ukazują, w jaki sposób wiodące kierunki w sztuce, począwszy od  połowy XIX wieku, znalazły swój oddźwięk w teatrze XX i XXI wieku, odsłaniają zasady wzajemnego oddziaływania na siebie sztuk plastycznych i teatru.
Analiza zgromadzonych w zbiorach CSP dzieł malarskich, w zestawieniu z pracami scenograficznymi, pozwala zrozumieć proces tworzenia wielowymiarowej przestrzeni scenicznej za pomocą elementów, których początkiem istnienia jest nie tylko projekt, ale i obraz.

Opracowanie tekstu i wybór zdjęć - Sylwia Ryś